Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm cấp tính do các virus thuộc nhóm Enterovirus gây ra. Đây là nhóm virus đường ruột với nhiều chủng khác nhau, trong đó hai chủng chính gây bệnh tay chân miệng là Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71 (EV71). Đáng chú ý, EV71 có độc lực cao hơn, dễ gây biến chứng nguy hiểm liên quan đến thần kinh, tim mạch và hô hấp như viêm não, viêm cơ tim, phù phổi cấp. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, EV71 có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng của trẻ
Bệnh khởi phát trong vòng 1 đến 2 ngày với triệu chứng sốt nhẹ, mệt mỏi, đau họng, biếng ăn, tiêu chảy. Giai đoạn toàn phát: Kéo dài 3-10 ngày với các triệu chứng điển hình của bệnh như:
+ Loét miệng: Xuất hiện các vết loét đỏ hay phỏng nước ở niêm mạc miệng, lợi, lưỡi, đau miệng dẫn đến trẻ bỏ ăn, bỏ bú, tăng tiết nước bọt, trẻ quấy khóc.
+ Phát ban trên da dạng phỏng nước: Vị trí xuất hiện ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, gối, mông tồn tại khoảng 1 tuần, sau đó sẽ để lại vết thâm, rất hiếm khi loét hay bội nhiễm.
+ Biểu hiện toàn thân như: Sốt nhẹ, nôn, nếu sốt cao cần chú ý các biến chứng dễ xảy ra.
Để chẩn đoán xác định, cần thực hiện xét nghiệm RT- PCR hoặc phân lập virus để chẩn đoán xác định nguyên nhân.
Nguyên tắc điều trị:
+ Hiện nay chưa có thuốc điều trị chân tay miệng đặc hiệu, do đó chủ yếu điều trị triệu chứng, nâng cao sức đề kháng cho trẻ.
+ Theo dõi nhằm phát hiện sớm và điều trị sớm biến chứng.
+ Đảm bảo về mặt dinh dưỡng đầy đủ, nâng cao thể trạng cho trẻ.
Cần tái khám ngay khi có dấu hiệu như:
+ Sốt cao ≥ 390C; Thở nhanh, khó thở, mệt lả; Giật mình, quấy khóc, khó ngủ; Nôn nhiều; Đi loạng choạng; Da tái, nổi vân tím, tay chân lạnh, vã mồ hôi; Co giật, hôn mê.
Phòng bệnh
Nếu ở trong vùng dịch, biện pháp hữu hiệu nhất để phòng dịch là phòng lây lan bệnh sang người lành bằng các biện pháp như:
Hạn chế tiếp xúc với bệnh nhân nếu không thực sự cần thiết
Cách ly trẻ bệnh tại nhà: Không đến nhà trẻ, trường học, nơi các trẻ chơi tập trung trong 10-14 ngày đầu của bệnh
Cần theo dõi chặt chẽ những trẻ có biểu hiện sốt trong vùng dịch, nếu nghi ngờ bệnh cần được cách ly
Không được chọc vỡ các mụn nước bọng nước trên da bệnh nhân tránh bội nhiễm
Vệ sinh môi trường sống: Lau phòng ở của bệnh nhân, khử khuẩn bề mặt, giường bệnh, buồng bệnh bằng Cloramin B 2%.
Xử lý chất thải, quần áo, khăn trải giường của bệnh nhân và dụng cụ chăm sóc sử dụng lại theo quy trình phòng bệnh lây qua đường tiêu hoá.
Người nhà hay nhân viên y tế cần rửa tay bằng xà phòng sau khi thay quần áo, tã, sau khi tiếp xúc với phân, nước bọt, sau thăm khám…
Vaccin phòng bệnh tay chân miệng
Ngày 25/9/2026 Việt Nam triển khai vaccine phòng bệnh tay chân miệng với tên thương mại là Envacgen
Envacgen là vaccine phòng bệnh tay chân miệng do virus Enterovirus A71 (EV71) gây ra, được phát triển dựa trên phân nhóm gen phụ B4 của EV71, chứng minh khả năng bảo vệ chéo với nhiều phân chủng gen phụ khác của EV71 đang lưu hành tại Việt Nam, điển hình là B5 và C4 – Hai chủng gen phụ chiến ưu thế trong nhiều mùa dịch tay chân miệng tại Việt Nam.
Vaccine Envacgen sử dụng virus EV71 đã được bất hoạt, không còn khả năng nhân lên trong cơ thể và gây bệnh. Tuy nhiên, các thành phần kháng nguyên đặc hiệu của virus vẫn được giữ lại để kích thích hệ miễn dịch tạo kháng thể, từ đó giúp cơ thể chủ động nhận diện và chống lại EV71 khi tiếp xúc với virus trong tương lai.
Hiệu quả của Envacgen được đánh giá qua các nghiên cứu lâm sàng, trong đó nghiên cứu pha III (giai đoạn cuối cùng trước khi được cấp phép và phê duyệt) trên hơn 3.000 trẻ em, trong đó có 82,9% là trẻ em Việt Nam. Kết quả cho thấy vắc xin đạt hiệu lực bảo vệ 96,8 – 100% đối với bệnh tay chân miệng do EV71 và tỷ lệ tạo miễn dịch đạt 99,5 – 100%. Khả năng bảo vệ được ghi nhận duy trì ít nhất 5 năm, đồng thời hồ sơ an toàn của vắc xin đã được đánh giá trong các nghiên cứu lâm sàng và các theo dõi trên thực tế triển khai tại các khu vực có tình hình dịch tễ tương tự Việt Nam.
Vaccine Envacgen được chỉ định sử dụng cho trẻ từ đủ 2 tháng tuổi đến dưới 6 tuổi, giúp phòng bệnh tay chân miệng do chủng Enterovirus nguy hiểm nhất là EV71. Đây cũng là nhóm tuổi có nguy cơ mắc bệnh tay chân miệng cao, trong đó trẻ nhỏ có thể diễn tiến bệnh nặng và gặp các biến chứng nguy hiểm. Những trẻ sống trong môi trường tập thể như nhà trẻ, mẫu giáo hoặc có sức đề kháng yếu càng cần được ưu tiên tiêm chủng để giảm nguy cơ lây nhiễm và biến chứng. Đối với trẻ trong độ tuổi chỉ định, nếu đã từng mắc bệnh tay chân miệng, cũng được khuyến cáo tiêm vắc xin Envacgen nếu đã hồi phục.
Phác đồ tiêm vaccine Envacgen được xây dựng theo độ tuổi của trẻ tại thời điểm tiêm mũi đầu tiên. Cụ thể:
Trẻ từ tròn 2 tháng tuổi đến 2 tuổi tại thời điểm tiêm mũi đầu tiên, tiêm 3 mũi:
- Mũi 1: Lần tiêm đầu tiên
- Mũi 2: Cách 2 tháng sau mũi 1
- Mũi 3: Cách 10 tháng sau mũi 2
Trẻ từ trên 2 tuổi đến dưới 6 tuổi tại thời điểm tiêm mũi đầu tiên, tiêm 2 mũi:
- Mũi 1: Lần tiêm đầu tiên
- Mũi 2: Cách 2 tháng sau mũi 1
Bên cạnh vaccine dự phòng, vệ sinh môi trường và rửa tay bằng xà phòng thường xuyên vẫn là giải pháp nền tảng để phòng bệnh tay chân miệng./.
BS Dương Quốc Hiền – BVĐK An Giang
