Bệnh ho gà: Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng và cách điều trị

Ho gà – bệnh truyền nhiễm qua đường hô hấp xảy ra ở mọi lứa tuổi, đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Bệnh cần phát hiện sớm và điều trị cho trẻ kịp thời, hạn chế những biến chứng nặng như viêm phế quản, viêm phổi, thậm chí tử vong.

Bệnh ho gà xuất hiện ở mọi nơi trên thế giới và thường gặp nhất là ở trẻ em. Đây là bệnh có thể phòng ngừa được bằng vắc xin. Ở nước ta tất cả trẻ dưới 1 tuổi đều được tiến hành chích ngừa miễn dịch cơ bản bằng 3 liều vắc xin bạch hầu – ho gà – uốn ván. Sau nhiều năm thực hiện tiêm vắc xin, tỷ lệ mắc bệnh và tử vong đã giảm rõ rệt. Thống kê số liệu tỷ lệ mắc bệnh trung bình của cả nước thời kỳ 1991-1995 chỉ còn 7.7/100.000 dân.

Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hằng năm có khoảng 30-50 triệu người mắc bệnh ho gà, và có đến 300.000 người tử vong. Trong đó phần lớn các trường hợp tử vong đều là trẻ nhỏ, đặc biệt là ở trẻ từ 0-12 tháng tuổi.

1. Bệnh ho gà là gì ?

Ho gà là một bệnh truyền nhiễm gây ra do vi khuẩn Bordetella pertussis gây ra. Bệnh thường lây lan nhanh và có khả năng bùng phát thành dịch. Người là ổ chứa bệnh duy nhất, và là nguồn lây nhiễm chủ yếu cho trẻ nhỏ

Bệnh lây chủ yếu qua đường hô hấp. Vi khuẩn này bám chặt vào lông mao ở đường hô hấp trên, sau đó vi khuẩn giải phóng độc tố tấn công hệ hô hấp và làm đường thở sưng lên.

Bệnh xuất hiện ở mọi lứa tuổi, tuy nhiên có hơn 90% số ca mắc là trẻ dưới 1 tuổi chưa tiêm phòng hoặc chưa tiêm đủ 3 mũi cơ bản. Trẻ càng nhỏ thì bệnh càng nặng và càng nhiều biến chứng.

2. Dấu hiệu bệnh

+  Thời kỳ ủ bệnh: Bệnh kéo dài từ 6-20 ngày (trung bình khoảng 9-10 ngày), ở thời kỳ này chưa có triệu chứng gì.

+ Giai đoạn viêm long đường hô hấp: Kéo dài khoảng 1-2 tuần, xuất hiện các triệu chứng giống như bệnh viêm đường hô hấp như sốt nhẹ, chảy nước mũi, ho húng hắng, hắt hơi. Cuối giai đoạn này ho nặng thành cơn.

+ Giai đoạn khởi phát: Kéo dài từ 1-6 tuần, có những trường hợp đặc biệt có thể kéo dài trên 10 tuần với các biểu hiện cơn ho điển hình như:

• Ho: Trẻ ho rũ rượi, ho thành từng cơn; mỗi cơn từ 15-20 tiếng ho liên tiếp, càng về sau càng yếu và giảm dần. Những cơn ho xuất hiện nhiều làm trẻ yếu dần, khiến trẻ có thể ngừng thở do thiếu oxy, mặt tím tái, mặt đỏ, tĩnh mạch cổ nổi, chảy nước mắt nước mũi
• Thở rít vào: Xuất hiện cuối mỗi cơn ho hoặc xen kẽ sau mỗi tiếng ho, tiếng rít nghe như tiếng gà. Trẻ dưới 6 tháng tuổi có thể không nghe thấy tiếng rít trong cơn ho.
• Khạc đờm: Kết thúc cơn ho bằng việc khạc đờm trắng, màu trong, dính. Trong đờm có vi khuẩn ho gà, đây cũng là một nguồn lây bệnh.

Trong khoảng 2 tuần đầu của giai đoạn này, tần suất các cơn ho khoảng 15 cơn/ngày, sau đó giảm dần. Bệnh có thể kéo dài trên 3 tuần nếu không được điều trị.

+ Giai đoạn phục hồi: Cơn ho ít dần, bệnh nhân hạ sốt. Tuy nhiên sau đó nhiều tháng ho có thể tái phát lại gây viêm phổi.

Triệu chứng ho gà ở người lớn và trẻ vị thành niên thường nhẹ hơn, ít gặp cơn ho điển hình hoặc không có triệu chứng, thường khỏi bệnh sau 7 ngày

3. Biến chứng của bệnh ho gà

Biến chứng bệnh ho gà nguy hiểm thường xảy ra ở trẻ nhỏ. Các biến chứng bao gồm:

• Viêm phế quản, viêm phế quản phổi do bội nhiễm.
• Ho kéo dài và ngừng thở là biến chứng hay gặp nhất, dễ gây tử vong, đặc biệt là trẻ dưới 1 tuổi.
• Ho nhiều người bệnh có thể gây lồng ruột, thoát vị ruột, sa trực tràng.
• Trường hợp nặng có thể gây vỡ phế nang, tràn khí trung thất hoặc tràn khí màng phổi.
• Ngoài ra biến chứng viêm não (chiếm tỷ lệ 0,1%) là một biến chứng nặng của bệnh ho gà, tỷ lệ để lại di chứng và nguy cơ tử vong cao.

4. Điều trị bệnh ho gà

Điều trị nguyên nhân: Sử dụng kháng sinh trước khi cơn ho xuất hiện. Đặc biệt đối với trẻ dưới 6 tháng điều trị sớm ngay khi thấy dấu hiệu đầu tiên là rất quan trọng.

Điều trị triệu chứng: Một số trường hợp nặng trẻ có thể xuất hiện co giật có thể dùng các thuốc chống co giật như: phenobarbital, seduxen…

Kết hợp chế độ dinh dưỡng cho trẻ: do ho nhiều trẻ có thể bị nôn nên sau khi trẻ nôn có thể cho trẻ ăn. Bổ sung đầy đủ chất dinh dưỡng cho trẻ.

5. Phòng bệnh ho gà

Người bệnh cần được phát hiện và điều trị kịp thời tránh lây lan sang cộng đồng, đặc biệt lây bệnh ho gà cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

Tiêm phòng vaccine đầy đủ theo lịch tiêm chủng là một phương pháp phòng bệnh hiệu quả nhất.

* Tiêm vắc xin phòng bệnh ho gà cho trẻ em và người lớn

Bệnh ho gà có thể phòng ngừa được bằng biện pháp tiêm chủng (chích ngừa) vắc xin. 

Vắc xin ho gà có trong nhiều loại vắc xin kết hợp như vắc xin 6 trong 1 Hexaxim (Pháp) hoặc Infanrix Hexa (Bỉ); vắc xin 5 trong 1 Pentaxim (Pháp); vắc xin 4 trong 1 Tetraxim (Pháp); vắc xin Adacel (Canada), Boostrix (Bỉ) cho trẻ như sau:

Người lớn cũng nên thực hiện việc tiêm chủng (chích ngừa) vắc xin phòng bệnh ho gà, tránh trường hợp trở thành nguồn lây bệnh cho trẻ nhỏ và cộng đồng”. 

Tại Việt Nam, có 2 loại vắc xin phối hợp phòng các bệnh bạch hầu – ho gà – uốn ván dành cho người lớn là Adacel (Pháp) và Boostrix (Bỉ). Đặc biệt, Boostrix có thể xem xét sử dụng cho phụ nữ mang thai giúp phòng bệnh cho mẹ và trẻ sau khi sinh chưa tới tuổi tiêm chủng (chích ngừa).

Bs. Lê Minh Uy – Trung tâm Kiểm soát bệnh tật An Giang