Virus cúm A (H5N1) là một trong những chủng virus cúm gia cầm nguy hiểm nhất từng được ghi nhận, với khả năng lây truyền từ động vật sang người và gây ra các ca bệnh có tỷ lệ tử vong rất cao. Không chỉ gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi, H5N1 còn được Tổ chức Y tế Thế giới đặc biệt cảnh báo vì nguy cơ bùng phát thành đại dịch nếu biến chủng có khả năng lây từ người sang người.
Trong những năm gần đây, tình hình dịch cúm gia cầm có diễn biến phức tạp, trong năm 2025, Campuchia báo cáo tổng cộng 18 ca Cúm A (H5N1), trong đó tử vong 9 ca. Tại Việt Nam, trong năm 2025 cũng ghi nhận 1 ca Cúm A (H5N1) trên người, đồng thời xuất hiện 48 ổ dịch cúm gia cầm, làm tăng nguy cơ lây nhiễm sang người (CV 105/KCB-QLCL&CGKT, ngày 15/01/2026 của Cục Quản lý KCB).
Virus cúm A (H5N1) chủ yếu lây sang người thông qua việc tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với gia cầm sống, gia cầm đã chết hoặc các sản phẩm, môi trường có chứa mầm bệnh. Phần lớn các ca bệnh ghi nhận đều liên quan đến việc nuôi, giết mổ, vận chuyển hoặc xử lý gia cầm mắc bệnh. Đây là lý do H5N1 được xem là bệnh truyền nhiễm có nguồn gốc từ động vật (zoonotic) với nguy cơ cao tại các khu vực chăn nuôi tập trung.
Người nhiễm virus cúm A (H5N1) thường có những triệu chứng diễn biến cấp tính giống với các loại cúm thông thường, nhưng có thể kèm theo một số dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm hơn. Những dấu hiệu cơ bản bệnh cúm A (H5N1) cần lưu ý:
- Sốt cao liên tục trên 38o
- Cảm thấy rét run, mệt mỏi, choáng váng đầu óc.
- Đau ngực, tim đập nhanh.
- Đau họng, ho, thường ho khan, ho có đờm.
- Chỉ sau nửa ngày, các triệu chứng do cúm A (H5N1) trở nên trầm trọng. Người bệnh có biểu hiện suy hô hấp cấp như khó thở, thở nhanh, da tím tái. Các triệu chứng đi kèm là đau lan tỏa, mệt mỏi đặc biệt là đau đầu, đau nhức cơ, đau toàn thân, ý thức mê man.
Bệnh cúm A (H5N1) có thể diễn tiến nghiêm trọng dần và gây biến chứng viêm phổi, tử vong nếu không được điều trị kịp thời. Hiếm gặp hơn, người bệnh có thể xuất hiện triệu chứng viêm kết mạc. Tùy vào từng giai đoạn bệnh và thể trạng khác nhau ở mỗi người mà các triệu chứng sẽ khác nhau.
Xét nghiệm là phương pháp chẩn đoán nhiễm virus H5N1. Các loại bệnh phẩm được mang đi xét nghiệm bao gồm máu tĩnh mạch, dịch mũi/họng, dịch hút phế quản, mẫu sinh thiết phổi, phế quản hoặc mô phổi sau tử vong. Các phương pháp thông dụng hiện nay bao gồm:
- Kỹ thuật RT-PCR (kỹ thuật di truyền phân tử)
- Kỹ thuật Sequencing (xác định trình tự chuỗi nucleotide)
- Kỹ thuật HI (kỹ thuật ngăn ngưng kết hồng cầu)
- Kỹ thuật ELISA (miễn dịch hấp phụ gắn men)
- Kỹ thuật phân lập virus
Khi phát hiện nhiễm bệnh cúm H5N1, người bệnh cần sớm được chăm sóc y tế và điều trị kịp thời. Thuốc kháng virus Oseltamivir (Tamiflu) thường được sử dụng sớm trong 48 giờ từ khi có triệu chứng đầu tiên bởi thuốc này có khả năng giúp giảm mức độ nguy hiểm của bệnh, từ đó giảm nguy cơ tử vong. Nếu không có hoặc không đáp ứng Tamiflu thì có thể dùng Zanamivir (Relenza) để điều trị H5N1 ở người. Với các triệu chứng như sốt cao, ho có đờm, đau khớp,… người bệnh sẽ dùng thêm thuốc theo chỉ định bác sĩ như thuốc hạ sốt Paracetamol, chống viêm corticosteroid, kháng sinh.
Hiện tại vaccine phòng ngừa cúm A H5N1 vẫn đang trong giai đoạn phát triển, chưa phổ biến rộng rãi. Cả thuốc đặc trị hay phòng ngừa vẫn đang được nghiên cứu. Do đó để chủ động phòng ngừa Cúm A (H5N1), chúng ta cần tập trung vào các yếu tố sau:
- Không ăn gia cầm, các sản phẩm gia cầm bệnh, chết và không rõ nguồn gốc; đảm bảo ăn chín, uống sôi; rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn.
- Không giết mổ, vận chuyển, mua bán gia cầm và sản phẩm gia cầm không rõ nguồn gốc.
- Khi phát hiện gia cầm bệnh, chết tuyệt đối không được giết mổ và sử dụng mà phải thông báo ngay cho chính quyền địa phương và đơn vị thú y trên địa bàn.
- Hạn chế tiếp xúc gần với người mắc bệnh, gia cầm nhiễm bệnh. Nếu cần tiếp xúc thì phải trang bị các thiết bị phòng bệnh (khẩu trang, kính, mũ, quần áo bảo hộ) và rửa tay trước – sau khi tiếp xúc.
- Khi có biểu hiện cúm như sốt, ho, đau ngực, khó thở có liên quan đến gia cầm phải đến ngay cơ sở y tế để được tư vấn, khám và điều trị kịp thời./.
BS Dương Quốc Hiền
Khoa Truyền nhiễm- BVĐK An Giang
