Thời gian qua, dự án xây dựng Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đã nhận được sự quan tâm của người dân. Ngày 2-11, Bộ Y tế cũng đã có báo cáo giải trình, tiếp thu các nội dung quan trọng của dự thảo và ý kiến các đại biểu Quốc hội.
Ngày 3-11, báo Tuổi Trẻ đã có cuộc trao đổi với TS.BS Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý khám chữa bệnh (Bộ Y tế) về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người. Theo ông Đức, Bộ Y tế luôn cầu thị, tiếp thu các ý kiến đóng góp, hướng đến xây dựng luật minh bạch, nhân văn và hơn hết là cứu sống người bệnh.
* Quá trình xây dựng luật này được thực hiện như thế nào, thưa ông?
– TS.BS Hà Anh Đức: Dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) được xây dựng trên cơ sở kế thừa Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006. Sau 20 năm, điều kiện kinh tế – xã hội, nhận thức, văn hóa, khoa học công nghệ và chuyên môn y khoa đã có rất nhiều thay đổi. Cách đây 20 năm, Việt Nam mới thực hiện ca ghép gan đầu tiên và ghép thận là chủ yếu.
Đến nay về chuyên môn, chúng ta đã có thể thực hiện nhiều kỹ thuật ghép mô, bộ phận cơ thể tương đương với thế giới. Cả nước hiện có 34 trung tâm thực hiện nhiều ca ghép gan, tim, phổi… Nhưng sau 20 năm, hành lang pháp lý đã bộc lộ những bất cập.
Trước đây, các quy định mới tập trung vào hiến – ghép bộ phận cơ thể, hiện nay y học tái tạo phát triển, việc nghiên cứu và sử dụng tế bào gốc để nuôi cấy, tạo ra các mô như mô giác mạc cũng đặt ra những yêu cầu mới về pháp lý, những tiến bộ của khoa học kỹ thuật đòi hỏi chúng ta phải điều chỉnh luật để phù hợp với thực tiễn.
Qua tổng kết thực tiễn, chúng tôi nhận thấy trên 90% số ca ghép hiện nay nhận từ người hiến còn sống. Người hiến sau khi chết não còn rất thấp, nguồn mô, bộ phận cơ thể để ghép không đáp ứng được nhu cầu. Việc hiến – ghép cũng cần phải điều phối công khai, minh bạch và công bằng.
Từ thực tiễn đó, việc sửa đổi luật hướng đến hai vấn đề lớn: Rà soát, điều chỉnh các quy định về hiến ở người hiến còn sống. Dự thảo cũng xem xét bổ sung hình thức xác định chết tim, bên cạnh xác định chết não như hiện nay. Về bản chất, đây đều là những trường hợp người bệnh đã tử vong và không thể hồi phục sự sống.
* Một trong những nội dung được quan tâm và cũng có nhiều ý kiến băn khoăn là quy định liên quan đến việc người dưới 18 tuổi hiến mô – bộ phận cơ thể. Quan điểm của Bộ Y tế về vấn đề này như thế nào, thưa ông?
– TS.BS Hà Anh Đức: Trong quá trình hoàn thiện dự thảo, quan điểm của Bộ Y tế và Bộ trưởng đã được nêu rất rõ: Phải đặt quyền lợi của trẻ em lên trên hết, trước hết, không thể lấy việc mở rộng nguồn hiến làm mục đích để tạo ra những biến tướng. Nguyên tắc trên hết là người dưới 18 tuổi còn sống không được hiến bộ phận cơ thể và mô không tái sinh, chỉ được hiến mô tái sinh với các điều kiện nghiêm ngặt.
Tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng việc hiến tặng mô, tạng phải xuất phát từ tinh thần nhân văn, tự nguyện, nhằm cứu sống những người bệnh khác. Những người không may qua đời, nếu có nguyện vọng hiến tặng hoặc gia đình có nguyện vọng hiến tặng thì đó là nghĩa cử rất đáng trân trọng.
Nhận thức của xã hội về sự sống, cái chết và việc hiến tặng mô, bộ phận cơ thể sau 20 năm cũng đã thay đổi. Vì vậy chúng ta cần điều chỉnh luật nhưng phải bảo đảm các nguyên tắc nhân văn, tôn trọng người hiến và bảo vệ những đối tượng dễ bị tổn thương.
* Sau ý kiến đóng góp của các đại biểu Quốc hội và người dân, dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang được tiếp thu, chỉnh lý như thế nào?
– TS.BS Hà Anh Đức: Hiện nay, dự thảo luật đang được tiếp tục chỉnh lý trên cơ sở các ý kiến của đại biểu Quốc hội tại phiên thảo luận ngày 2-11. Tại phiên thảo luận, các đại biểu đánh giá cao các vấn đề được tiếp thu, chỉnh lý. Một trong những nội dung được quan tâm là các điều kiện nhằm bảo đảm tốt hơn quyền lợi của trẻ em. Về nguyên tắc, chúng tôi xin nhắc lại: Người dưới 18 tuổi không được hiến bộ phận cơ thể, mô không tái sinh khi còn sống.
Thứ nhất, đối tượng nhận mô chỉ được là anh, chị, em ruột.
Thứ hai, chỉ được thực hiện khi không có nguồn mô phù hợp từ người trưởng thành.
Thứ ba, trẻ phải được tư vấn độc lập, toàn diện và phù hợp với mức độ nhận thức của từng độ tuổi. Không thể chỉ hỏi trẻ có đồng ý hay không, mà phải có cách thức tư vấn phù hợp với từng nhóm tuổi, bảo đảm các em hiểu được vấn đề.
Thứ tư, phải có sự đồng ý của cha mẹ đẻ.
Thứ năm, phải tôn trọng quyền quyết định của trẻ trong mọi tình huống. Ví dụ, ban đầu trẻ đồng ý nhưng đến khi thực hiện lại e ngại không muốn tiếp tục thì phải tôn trọng quyết định đó, không được cưỡng ép trong bất kỳ trường hợp nào.
Những quy định này cần được thể hiện rõ ràng trong luật, để tránh việc lợi dụng quy định hiến mô tái sinh, đặc biệt là đối với trẻ em.
* Ngoài các quy định liên quan đến trẻ em, dự thảo còn những nội dung lớn nào đang được tiếp tục chỉnh lý?
– TS.BS Hà Anh Đức: Một nội dung quan trọng khác là điều phối mô, bộ phận cơ thể người. Chúng ta phải xây dựng được hệ thống điều phối quốc gia, bảo đảm các nguyên tắc công khai, minh bạch và công bằng. Các tiêu chí ưu tiên trong điều phối cũng cần được tính toán cụ thể. Có thể gồm nhóm tiêu chí về tuổi, bệnh lý, loại tạng, địa lý…
Các tiêu chí này phải được xây dựng thành hệ thống, có công thức tính điểm, trọng số và công cụ hỗ trợ để xác định thứ tự ưu tiên một cách khách quan. Bên cạnh đó cần bảo đảm tính độc lập giữa các khâu xác định chết não, tư vấn hiến tặng và điều phối, phân bổ mô, bộ phận cơ thể.
Những quy định này nhằm tránh xung đột lợi ích và ngăn chặn nguy cơ lợi dụng hoạt động hiến – ghép. Đó là những nội dung lớn đang được tiếp tục trao đổi, hoàn thiện.
* Với những quy định đang được bổ sung, chỉnh lý, ông đánh giá khả năng kiểm soát các nguy cơ lợi dụng, trục lợi trong hoạt động hiến, ghép mô – bộ phận cơ thể người sẽ được bảo đảm như thế nào?
– TS.BS Hà Anh Đức: Dự thảo đang được hoàn thiện theo hướng quy định cụ thể, chặt chẽ hơn ở nhiều khâu.
Thứ nhất là quy định về độ tuổi, người hiến và người nhận.
Thứ hai là quy định về các điều kiện đối với trẻ em. Như tôi đã nói, người dưới 18 tuổi hiến mô có khả năng tái sinh phải đáp ứng năm điều kiện rất chặt chẽ.
Thứ ba là quy định về hội đồng xác định chết não và hội đồng xác định chết theo tiêu chí tuần hoàn (chết tim). Thành phần hội đồng, cách thức hoạt động và trách nhiệm của từng thành viên phải được quy định rõ ràng.
Thứ tư là hệ thống điều phối, trong đó phải xây dựng các tiêu chí xác định thứ tự ưu tiên, cách thức chấm điểm và công cụ hỗ trợ để việc phân bổ mô, tạng được thực hiện khách quan.
Mục tiêu là khắc phục những thiếu sót, khoảng trống của quy định hiện hành, đồng thời kiểm soát chặt chẽ quá trình tổ chức thực hiện.
* Cán bộ y tế sẽ được kiểm soát thế nào trong quá trình tư vấn, chỉ định để thực hiện yêu cầu minh bạch, thưa ông?
– TS.BS Hà Anh Đức: Đây là nội dung rất quan trọng. Dự thảo phải quy định rõ việc cấm cán bộ y tế tham gia vào các hoạt động mua bán, môi giới mô, tạng và có hình thức xử lý nghiêm nếu cố tình vi phạm. Ngay cả bác sĩ điều trị cũng không được tham gia vào hội đồng tư vấn hiến tặng mô, tạng trong trường hợp có nguy cơ xung đột lợi ích. Hội đồng tư vấn và các bộ phận thực hiện việc lấy, ghép phải có sự độc lập cần thiết. Dự án luật phải thiết kế các quy định để hoạt động hiến – ghép thực sự minh bạch, tránh tình trạng lợi dụng vị trí công tác hoặc chuyên môn để trục lợi.
* Theo ông, điều quan trọng nhất mà dự án luật sửa đổi lần này hướng tới là gì?
– TS.BS Hà Anh Đức: Điều quan trọng nhất là mở ra thêm cơ hội cứu sống cho những người bệnh đang chờ được ghép, giúp họ có cơ hội hồi sinh sự sống. Bên cạnh đó, việc mở rộng nguồn hiến tặng phải đi đôi với bảo đảm công bằng, minh bạch trong điều phối và phân bổ. Luật cũng phải kiểm soát thật chặt chẽ hoạt động mua bán, môi giới, cũng như các hành vi lợi dụng việc hiến, lấy, ghép mô, tạng để trục lợi. Đặc biệt, phải bảo vệ người hiến, tôn trọng nguyện vọng của họ và đặt quyền lợi của trẻ em lên trên hết. Đó là những nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình xây dựng và hoàn thiện dự án luật lần này.
Những điểm đáng chú ý đã được Bộ Y tế tiếp thu ý kiến đóng góp và chỉnh sửa trong dự án luật
1. Siết chặt điều kiện hiến sống, cấm người dưới 18 tuổi hiến bộ phận cơ thể; chỉ cho phép người dưới 18 hiến mô tái sinh cho: i) anh/chị/em ruột; ii) khi có đồng ý của cha mẹ; iii) không có người trưởng thành phù hợp; iv) được tư vấn độc lập đầy đủ; v) được tôn trọng ý nguyện tại bất kỳ thời điểm nào.
2. Điều chỉnh quy định về độ tuổi đăng ký hiến theo hướng chỉ cho phép người từ đủ 18 tuổi trở lên có quyền bày tỏ nguyện vọng và đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể, hiến xác của mình.
3. Việc lấy bộ phận cơ thể người/xác sau khi chết bắt buộc phải có văn bản đồng ý của người đại diện.
4. Điều chỉnh quy định về người đại diện theo hướng thu hẹp người được quyết định hiến mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi đã được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn chỉ gồm: “Cha đẻ, mẹ đẻ của người đó hoặc anh ruột, chị ruột từ đủ 18 tuổi trở lên của người đó nếu không có cha mẹ/hoặc ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại của người đó nếu không có tất cả các chủ thể nêu trên”.
5. Bổ sung quy định ưu tiên đối với “Trường hợp người chết não, chết tuần hoàn có cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con ruột, anh ruột, chị ruột, em ruột đang trong danh sách chờ ghép thì được ưu tiên ghép mà không phải áp dụng quy định tại khoản 3 điều này. Đối với các bộ phận cơ thể khác mà không sử dụng để ghép cho cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con ruột, anh ruột, chị ruột, em ruột của người hiến thì phải thực hiện điều phối theo quy định của luật này”.
Nguồn Báo tuổi trẻ online
