Thuốc lá là một sản phẩm gây nghiện được sử dụng hợp pháp. Việc hút thuốc lá gây ra nhiều hệ lụy về sức khỏe và kinh tế xã hội. Bởi, trong khói thuốc lá có đến 7.000 hóa chất; trong đó có 250 chất độc hại và 70 chất gây ung thư. Ngoài ra, chất nicotin trong thuốc lá chính là nguyên nhân gây nghiện, khiến nhiều người bị lệ thuộc vào thuốc lá.
Về sức khỏe, việc hút thuốc lá có thể dẫn đến nguy cơ mắc các căn bệnh nguy hiểm như ung thư, nhồi máu cơ tim, tai biến mạch máu não, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản của cả nam và nữ. Theo WHO, thuốc lá điếu, thuốc lá điện tử, nung nóng đều là những sản phẩm gây hại đối với sức khoẻ; làm 90% bệnh nhân mắc bệnh ung thư phổi, 75% bệnh nhân mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Việt Nam thuộc nhóm 15 quốc gia trên thế giới có số người hút thuốc nhiều nhất, với 15,6 triệu người. Mỗi năm cả nước có trên 40.000 ca tử vong liên quan các bệnh do thuốc lá gây ra. Ngoài ra, việc hút thuốc còn gây tác động xấu cho thế hệ tương lai. Nếu người mẹ mang thai tiếp xúc thụ động với khói thuốc có thể dẫn đến sảy thai, sinh non, thậm chí có những tổn hại về mặt di truyền đối với em bé sau này.
Kết quả nghiên cứu gần đây, tỉ lệ sử dụng thuốc lá ở nam giới và thanh thiếu niên tại Việt Nam có xu hướng giảm, riêng tỉ lệ sử dụng thuốc lá trong nữ giới tăng nhẹ từ 1,4% năm 2015 lên 1,7% năm 2020. Tuy nhiên, tỷ lệ thanh thiếu niên sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm tuổi 13-17 tăng từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023. Ở nhóm 13-15 tuổi, tỷ lệ sử dụng thuốc này đã tăng từ 3,5% năm 2022 lên 8% năm 2023. Có nhiều nguyên nhân khiến tỉ lệ sử dụng thuốc lá tại Việt Nam vẫn còn ở mức cao, trong đó phải kể đến giá thuốc lá. Vì giá thuốc lá rẻ nên nhiều người, kể cả thanh thiếu niên và những người lao động nghèo, dễ dàng tiếp cận. Vì vậy, việc tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với mặt hàng thuốc lá là đánh trực tiếp vào người tiêu dùng, để điều tiết hành vi của người tiêu dùng; hướng vào việc hạn chế tiêu dùng các sản phẩm không có lợi cho sức khỏe, không có lợi cho cá nhân, cho cộng đồng.
Về kinh tế, theo Quỹ phòng chống tác hại thuốc lá, chỉ tính riêng năm 2020, tổng tiêu thụ thuốc lá của Việt Nam lên tới 49.000 tỷ đồng, trong khi chi phí điều trị 5 nhóm bệnh (ung thư phổi, ung thư đường tiêu hóa-hô hấp trên, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính, nhồi máu cơ tim, đột quỵ) trên tổng số 25 bệnh do thuốc lá gây ra tương đương với 67.000 tỷ đồng. Thuốc lá cũng là nguyên nhân làm cho rừng bị tàn phá và ô nhiễm môi trường. Hàng năm có khoảng 5% diện tích rừng bị phá để trồng cây thuốc lá cũng như lấy gỗ để sấy thuốc lá. Ngoài ra, tăng thuế thuốc lá là một nguồn thu quan trọng cho ngân sách nhà nước; giảm số lượng người hút; từ đó giảm chi phí y tế cho việc điều trị các bệnh liên quan, giúp tiết kiệm chi phí y tế.
Như vậy, xét về tổng thể, nếu tăng thuế sẽ giảm tỉ lệ sử dụng thuốc lá thì cứu sống được nhiều người, giảm gánh nặng về sức khỏe, kinh tế xã hội lẫn môi trường. Cạnh đó, để đổi lấy lợi ích lớn hơn, nếu cần thiết, nhà nước sẽ tính toán các biện pháp để hỗ trợ lao động trong nhóm ngành nghề này khi quy mô sản xuất thuốc lá thu hẹp. Theo Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành trung ương Đảng về tăng cường công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân trong tình hình mới; Nghị quyết số 43/2022/QH15 ngày 11/1/2022 của Quốc hội về Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế – xã hội và các văn bản chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ cũng đã xác định giải pháp “Tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với các hàng hóa có hại cho sức khỏe như đồ uống có cồn, có ga, thuốc lá để hạn chế tiêu dùng”.
Nhìn chung, việc tăng thuế đối với thuốc lá có thể làm giảm số lượng người nghèo ở Việt Nam, góp phần ngăn ngừa tử vong sớm do hút thuốc và giảm tình trạng bần cùng hóa do chi phí y tế liên quan đến thuốc lá. Bên cạnh đó, người dân sẽ được hưởng lợi thêm từ việc giảm hút thuốc lá thụ động, tăng năng suất của người lao động, cải thiện chất lượng cuộc sống của người hút thuốc và gia đình họ; đồng thời nhà nước có thêm nguồn thu thuế để đầu tư vào các chương trình xã hội và y tế cùng nhiều tác động tích cực khác của việc tăng thuế đối với mặt hàng thuốc lá ./.
Nguyễn Minh Thời – Trung tâm Y tế thị xã Tịnh Biên
