Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam ngày càng tăng trưởng và mức sống của người Việt bắt đầu tiếp cận với các nước phát triển. Các thực phẩm giàu năng lượng như gà rán, thực phẩm chế biến sẵn, … đang ngày càng xuất hiện nhiều hơn trên bàn ăn người Việt. Đồng thời, lối sống hiện đại khiến việc duy trì mức độ hoạt động thể chất đầy đủ ngày càng trở nên khó khăn hơn vì môi trường sống và làm việc hàng ngày của con người ngày càng ít vận động. Các hành vi này cùng phối hợp làm con người tăng cân nhanh theo thời gian, dẫn đến thừa cân- béo phì. Đây là một trong yếu tố nguy cơ của bệnh đai tháo đường (ĐTĐ) típ 2.
Người thừa cân béo phì sẽ làm giảm sử dụng insulin trong cơ thể dẫn đến tăng đường huyết và gây ra ĐTĐ típ 2. Vì vậy, đối với những người thừa cân, béo phì thì giảm cân mang lại hiệu quả trong việc ngăn ngừa và cải thiện kiểm soát bệnh ĐTĐ típ 2. Trong đó, chế độ ăn uống kết hợp với luyện tập thể thao đóng vai trò quan trọng trong quá trình giảm cân từ đó làm tăng nhạy cảm của insulin với tế bào dẫn đến điều hòa nồng độ glucose trong máu.
Một chế độ ăn đảm bảo cung cấp dinh dưỡng, đủ về số lượng và chất lượng đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát đường huyết và cân nặng. Duy trì bữa ăn đúng giờ và phân chia bữa ăn hợp lý có vai trò quan trọng trong hỗ trợ cơ thể ổn định đường huyết.
Tăng cường chất xơ trong bữa ăn hằng ngày: Vai trò của các chất xơ là kéo dài thời gian hấp thu glucose tại ống tiêu hóa nên giảm việc tăng nhanh glucose máu sau khi ăn. Các chất xơ còn có tác dụng giảm hấp thu cholesterol, chống táo bón, cải thiện hoạt động bài tiết, có hiệu quả phòng chống ung thư đại tràng.
Cân đối giữa chất đạm động vật và thực vật trong bữa ăn: Chế độ ăn cần có sự cân đối giữa protein nguồn gốc động vật và thực vật, nhu cầu đạm cần nhiều hơn ở phụ nữ mang thai và cho con bú; Trung bình người trưởng thành nên ăn 5-6 đơn vị ăn của nhóm thực phẩm cung cấp chất đạm (1 đơn vị tương đương với 1 quả trứng gà, 1 bìa đậu phụ). Các thực phẩm giàu protein nguồn gốc động vật nên lựa chọn như cá, thịt nạc, thịt gia cầm bỏ da. Không nên ăn quá nhiều thịt đỏ, phủ tạng các loại gia súc, gia cầm để hạn chế acid béo no và cholesterol; Thực phẩm giàu protein nguồn gốc thực vật nên chọn đậu nành, đậu xanh, đậu đỏ, đậu đen…; Hạn chế tối đa đồ hộp, patê, xúc xích… do chứa nhiều chất béo và muối.
Lựa chọn chất bột đường một cách thông minh: Nên sử dụng loại chất bột đường phức hợp như gạo giã dối, gạo lứt, khoai củ để hạn chế gây tăng đường huyết nhanh sau khi ăn và lớp vỏ của các loại chất bột đường này có chứa nhiều vitamin, khoáng chất và chất xơ có lợi cho sức khỏe; Nên hạn chế tối đa loại đường hấp thu nhanh như đường mía, mật ong, các loại bánh kẹo, nước ngọt có ga, mứt…; Nên lựa chọn các thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp. Theo Viện Dinh dưỡng, người trưởng thành không nên tiêu thụ quá 25 gram tinh bột/ngày tương đương 12-15 đơn vị ngũ cốc (1 đơn vị tương ứng với ½ bát con cơm, ½ ổ bánh mì không cỡ vừa).
Hạn chế tiêu thụ chất béo trong bữa ăn hằng ngày: Tiêu thụ quá nhiều lipid có thể dẫn đến thừa cân – béo phì do lượng chất béo thừa được tích lũy dưới dạng các tế bào mỡ. VDD khuyến nghị người trưởng thành trong ngày chỉ nên ăn 5-6 đơn vị ăn dầu, mỡ (1 đơn vị tương đương với 5ml dầu ăn). Cần ưu tiên sử dụng các chất béo không no có nhiều trong cá béo, dầu đậu nành,…Hạn chế tiêu thụ các chất béo no có nguồn gốc từ động vật như mỡ và da các loại gia súc gia cầm, bơ, sữa và các sản phẩm từ sữa,… và phủ tạng động vật vì nó chứa nhiều cholesterol. Ngoài ra tránh sử dụng các chất béo chuyển hóa (tranfat) có nhiều trong thức ăn nhanh, bánh quy, bánh rán,… Bên cạnh đó, theo khuyến nghị của WHO người trưởng thành nên ăn dưới 5 gam muối/ngày (1 gam muối tương đương với 1 thìa cà phê muối, 2 thìa cà phê hạt nêm) để phòng chống các bệnh không lây nhiễm khác như THA và tim mạch.
Bên cạnh chế độ ăn uống thì luyện tập thể thao cũng đóng vai trò quan trọng trong phòng chống bệnh ĐTĐ típ 2. Tập thể dục làm tăng độ nhạy insulin, giúp các tế bào sử dụng insulin để hấp thu glucose trong máu. Theo khuyến cáo của WHO là hoạt động thể chất phải đảm bảo tối thiểu 30 phút/ngày, 150 phút/tuần và nên duy trì đều đặn hằng ngày.
Vận động cường độ vừa: các hoạt động như đi bộ nhanh, bơi lội,.. ít nhất 30 phút/ngày và thực hiện 2-3 ngày/tuần.
Vận động cường độ mạnh: các hoạt động như chạy bộ vừa, chạy nhanh, aerobic, làm vườn,… nên được thực hiện 3 buổi/tuần, 20 phút/buổi.
Luyện tập thể lực đối kháng: Các bài tập vận động như tập tạ, chống đẩy,… có thể kết hợp cả vận động cường độ vừa và mạnh với tần suất 2-3 buổi/tuần, 20 phút/buổi.
Đối với người mắc béo phì, giảm 5-15% trọng lượng cơ thể so với ban đầu trong 6 tháng mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe. Người béo phì nặng có chỉ số BMI≥ 35 có thể cân nhắc giảm cân nhiều hơn (20% trở lên). Nguyên tắc chung để giảm cân thành công là can thiệp dinh dưỡng, luyện tập thể lực, thay đổi hành vi và hỗ trợ tâm lý. Việc giảm cân đối với người béo phì thực sự rất khó vì đòi hỏi sự quyết tâm trong một thời gian dài nên cách tốt nhất là phòng tránh béo phì bằng việc duy trì cân nặng hợp lý. Để làm được điều đó cần có một chế độ ăn uống lành mạnh, khoa học như tăng cường rau xanh và trái cây trong bữa ăn hằng ngày, ngoài ra cần cân đối giữa protein nguồn gốc động vật và thực vật. Bên cạnh đó, tăng cường vận động thể thao giúp tế bào nhạy cảm với insulin làm ổn định đường huyết ./.
Bs. Trần Thị Phương Khanh – Trung tâm Kiểm soát bệnh tật An Giang
