Bệnh sốt rét (SR) có thể lây truyền qua 4 đường cơ bản đó là: Do muỗi truyền, do truyền máu có ký sinh trùng (KST) SR, do mẹ truyền cho con qua nhau thai và do sử dụng chung bơm kim tiêm có KST SR. Trong đó, muỗi truyền là đường lây cơ bản của bệnh SR. Hậu quả của bệnh SR rất nghiêm trọng, nguy hại đến sức khỏe, tính mạng con người; ảnh hưởng xấu đến sự phát triển kinh tế, xã hội.
Nói đến bệnh SR ở An Giang, người ta liền nghỉ ngay đến hai huyện miền núi Tịnh Biên và Tri Tôn. Ở Tịnh Biên, vùng trọng điểm SR nằm ở khu vực Núi Cấm và vùng phụ cận thuộc hai xã An Hảo và An Cư. Kể từ năm 1979 (năm tái thành lập huyện), số ca mắc SR nội địa trung bình mỗi năm ở Tịnh Biên hàng chục người và năm nào cũng có trường hợp tử vong. Tại thời điểm đó, Tịnh Biên có Đội Vệ sinh phòng dịch & chống SR, hàng năm phun thuốc DDT diệt muỗi hai lần. Khi người dân mắc bệnh thì điều trị bằng Quinine (dạng tiêm và uống), Prymaquine điều trị chống tái phát và lây lan, còn dự phòng thì sử dụng Chloroquine. Từ đó, góp phần làm số ca mắc và tử vong giảm dần theo từng năm.
Vào khoảng năm 1999, công tác giám sát dịch tể được tăng cường. Lúc này hàng quý cán bộ phòng chống SR tuyến tỉnh phối hợp Tổ SR huyện đến vùng trọng điểm lấy lam cộng đồng để phát hiện bệnh. Đối với Trạm Y tế thì có nhiệm vụ phối hợp, quản lý ca bệnh; đảm bảo người dân sống trong vùng SR được phát hiện và điều trị kịp thời. Song song đó, để tăng cường công tác tầm soát, Tịnh Biên triển khai 3 điểm kính hiển vi: Phòng khám khu vực Chi Lăng phụ trách xã An Hảo, Phòng khám khu vực Tịnh Biên phụ trách xã An Cư và 01 điểm ở Đội Y tế dự phòng. Hai điểm kính của khu vực khi xét nghiệm có trường hợp ký sinh trùng (KST) SR thì gởi về Đội xem lại, đồng thời gởi tất cả lam (+) về Trung tâm Y tế dự phòng tỉnh để chẩn đoán phân biệt, xác định và phân lập KST nhằm có hướng điều trị thích hợp. Mặc khác, hàng năm hai lần cán bộ tuyến tỉnh, huyện phối hợp Ủy ban nhân xã, Trạm Y tế cấp hàng ngàn mùng cho hộ nghèo, người có hoàn cảnh khó khăn và tiến hành tẩm mùng bằng Permethine 0,2% cho tất cả hộ dân sống trong vùng SR lưu hành. Bên cạnh đó, Viện Vệ sinh dịch tễ TP. HCM khoảng 3 năm/ lần phối hợp tỉnh, huyện, xã tiến hành điều tra véc-tơ gây bệnh bằng cách bắt muỗi ở trong rừng, ven suối, chuồng gia súc ở nhà dân. Khi ấy sẽ tiến hành mỗ tuyến nước bọt của muỗi tìm KST SR và đánh giá hiệu quả thuốc tẩm mùng Premethine đối với muỗi Anophene nhằm đưa ra giải pháp phòng, chống hiệu quả.
Thực hiện quyết định số 1920/QĐ-TTg ngày 27/10/2011 của Thủ tướng chính phủ phê duyệt chiến lược quốc gia phòng chống và loại trừ bệnh sốt rét ở Việt Nam giai đoạn 2011-2020 và định hướng đến năm 2030. Để tăng cường tính hiệu quả trong việc khống chế, đưa đến loại trừ bệnh SR; ngoài điều trị cắt cơn, chống tái phát, diệt giao bào của KST, sau khi điều trị theo phác đồ Bộ Y tế, bệnh nhân còn được theo dõi lấy máu tầm soát KST trong vòng 3 tháng. Đối với những người đi, về từ vùng SR lưu hành như Tây Nguyên, Campuchia… được cấp thuốc phòng (phòng chống SR ngoại lai). Tiếp tục đẩy mạnh lấy lam cộng đồng để phát hiện và điều trị dứt điểm ca SR nội địa. Thành lập đội phòng chống SR lưu động với chức năng khám, điều trị và cấp thuốc dự phòng. Củng cố mạng lưới Tổ Y tế, cộng tác viên để tăng cường truyền thông, vận động người dân giữ rẫy nên ngủ mùng, phát hiện và điều trị ngay ca SR lâm sàng. Tăng cường kiến thức bằng tờ rơi, áp phích, phát bài trên hệ thống phát thanh huyện, xã bằng 2 thứ tiếng Kinh và Khmer. Tổ chức vận động người dân ngủ mùng có tẩm hóa chất.
Với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước các cấp và sự chỉ đạo trực tiếp của chương trình phòng chống sốt rét cùng với mạng lưới chuyên môn từ tuyến Trung ương đến xóm ấp và cộng đồng, trong đó đã tích cực thực hiện các biện pháp phòng chống, nên tình hình SR ở Tịnh Biên đã được cải thiện theo từng năm. Điều đáng nói là trong vòng 5 năm trở lại đây không xuất ca SR nào, kể cả ngoại lai. Để duy trì thành quả đó, Tịnh Biên vẫn duy trì tổ chức lấy lam tầm soát ở cộng đồng với 600 lam/ năm, tiếp tục rà soát người đi, về từ vùng dịch tễ, cơ số thuốc phòng chống SR luôn đầy đủ và vẫn duy trì 01 điểm kính tại Trung tâm Y tế. Từ những thành quả đã đạt được, vào năm 2017 Tịnh Biên được công nhận là huyện đã thanh toán bệnh sốt rét.
Nguyễn Minh Thời – TTYT Tịnh Biên
