Khi đại dịch COVID-19 diễn biến phức tạp và chương trình tiêm vaccine đang được triển khai rộng rãi, người bệnh máu nói chung và ung thư máu nói riêng có rất nhiều băn khoăn, lo lắng như:
BSCKII. Võ Thị Thanh Bình – Trưởng khoa Ghép tế bào gốc, Viện Huyết học – Truyền máu TW và TS. Nguyễn Thị Mai – Giám đốc Trung tâm Hemophilia, Viện Huyết học – Truyền máu TW sẽ giải đáp những thắc mắc này.
Người bệnh hemophilia và rối loạn chảy máu thường gặp phản ứng nào sau tiêm vaccine COVID-19? Cách xử trí thế nào, xin bác sĩ tư vấn?
Người bệnh cần báo cho trung tâm điều trị bệnh máu khó đông bất kỳ tác dụng phụ nào (ví dụ như: tụ máu, phản ứng dị ứng). Hãy liên hệ với bác sĩ hoặc đến phòng cấp cứu bệnh viện gần nhất ngay lập tức nếu bị phản ứng dị ứng (sốt, nóng, mẩn đỏ, phát ban ngứa trên da, khó thở hoặc sưng mặt hoặc lưỡi) vì những triệu chứng đó có thể đe dọa tính mạng.
Lưu ý với từng thể bệnh
Đối với người bệnh máu khó đông nặng/trung bình hoặc bệnh von Willebrand loại 3 (VWD), bất kể có được điều trị dự phòng thường xuyên hay điều trị theo yêu cầu, nên tiêm vaccine sau khi tiêm yếu tố VIII/IX, hoặc sau khi tiêm chế phẩm chứa yếu tố von Willebrand.
Các loại vaccine không được chứng minh là có khả năng hình thành chất ức chế yếu tố VIII hoặc IX ở người bệnh máu khó đông. Đặc biệt, vaccine chống lại virus có bộ gen RNA (cúm, quai bị, sởi, rubella), như SARS‐CoV-2, không tăng cường hình thành chất ức chế ở mô hình động vật.
Người bệnh máu khó đông mức độ nhẹ có nồng độ yếu tố VIII hoặc IX ban đầu dưới 10% cũng có thể cần điều trị dự phòng chảy máu trước khi tiêm phòng và nên tham khảo ý kiến của trung tâm hemophilia. Đối với những người bệnh có mức yếu tố VIII hoặc IX cơ bản trên 10%, không cần có biện pháp phòng ngừa chảy máu.
Người bệnh đang sử dụng emicizumab (có hoặc không có chất ức chế) có thể được chủng ngừa bằng cách tiêm bắp bất cứ lúc nào mà không cần thêm biện pháp dự phòng chảy máu. Tùy thuộc vào mức độ hoạt động vWF ban đầu, người bệnh vWD loại 1 hoặc 2 nên sử dụng các liệu pháp (DDAVP, axit tranexamic) với sự tư vấn của trung tâm hemophilia.
Vấn đề chống chỉ định
Không có chống chỉ định cụ thể đối với việc tiêm chủng liên quan đến các biến chứng của bệnh hemophilia và các rối loạn chảy máu khác hoặc các liệu pháp điều trị bệnh. Dung nạp miễn dịch, điều trị viêm gan C, HIV và các bệnh lý khác không chống chỉ định tiêm chủng.
Không chống chỉ định tiêm vaccine cho bệnh nhân đang dùng thuốc ức chế miễn dịch (cortisone, các thuốc ức chế miễn dịch khác), nhưng phản ứng miễn dịch và khả năng bảo vệ khỏi nhiễm trùng của họ có thể bị giảm.
Các trung tâm điều trị cần phối hợp với hội bệnh nhân đưa ra các khuyến cáo về vaccine và hỗ trợ trong việc tiêm chủng.
Với người bệnh hemophilia và rối loạn chảy máu cần lưu ý gì khi tiêm vaccine COVID-19, thưa bác sĩ?
Người bệnh hemophilia không có nguy cơ mắc COVID-19 cao hơn và làm cho bệnh nặng hơn vì vậy không phải là nhóm được ưu tiên tiêm vaccine. Như vậy, người bệnh hemophilia sẽ hưởng chế độ ưu tiên như nhưng người bình thường dựa trên tuổi, tình trạng sức khoẻ, mắc các bệnh khác…
Người bệnh hemophilia và rối loạn chảy máu (bao gồm cả người bệnh giảm tiểu cầu, rối loạn chức năng tiểu cầu, von Willebrand…) nên lưu ý những vấn đề sau khi tiêm vaccine COVID-19.
Người bệnh nên tạo áp lực lên vết tiêm ít nhất 10 phút sau khi tiêm để giảm chảy máu và sưng tấy. Ngoài ra, nên tự kiểm tra/sờ nắn vùng tiêm trong vài phút và 2‐4 giờ sau đó để đảm bảo rằng không có tụ máu chậm. Cảm giác khó chịu ở cánh tay trong 1‐2 ngày sau khi tiêm là không đáng ngại trừ khi nó xấu đi và kèm theo sưng tấy.
Người bệnh có tiền sử dị ứng với các yếu tố đông máu cô đặc có thời gian bán hủy kéo dài có chứa polyethylene glycol (PEG) nên thảo luận về việc lựa chọn vaccine với bác sĩ vì một số vaccine có chứa PEG làm tá dược.
Người bệnh có các phản ứng dị ứng hoặc phản vệ với các sản phẩm máu bao gồm yếu tố cô đặc, huyết tương và tủa lạnh, nhưng chưa có phản ứng với các loại vaccine trước đó, không có nguy cơ cao hơn toàn bộ dân số đối với phản ứng với vaccine COVID-19.
Tất cả người bệnh rối loạn chảy máu hiếm gặp (bao gồm cả những người bị giảm tiểu cầu, rối loạn chức năng tiểu cầu) nên được tiêm chủng. Tuỳ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của rối loạn, trung tâm điều trị sẽ quyết định có cần hỗ trợ cầm máu hay không.
Người bị bệnh máu nên tiêm vaccine COVID-19 khi nào?
Vấn đề cần lưu ý khi tiêm vaccine cho người bị bệnh máu là thời điểm tiêm vaccine. Việc trì hoãn tiêm vaccine đã có sự thay đổi: Trước kia, theo các khuyến cáo không chỉ vaccine COVID-19 mà cả các vaccine thông thường cần trì hoãn ít nhất 6 tháng với bệnh nhân ghép tế bào gốc hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch.
Tuy nhiên hiện nay, Mạng lưới ung thư quốc gia Hoa Kỳ khuyến cáo, người bệnh có thể tiêm vaccine COVID-19 3 tháng sau khi ghép tế bào gốc tự thân/đồng loài, điều trị liệu pháp tế bào hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch.
Với mỗi người bệnh, khả năng sinh kháng thể sau tiêm vaccine sẽ khác nhau. Vì vậy, tốt nhất người bệnh ghép tế bào gốc đồng loài vẫn nên tiêm vaccine 6 tháng sau khi ghép. Việc lựa chọn thời điểm tiêm vaccine còn cần cân nhắc dựa trên yếu tố dịch tễ, khả năng giữ gìn, hạn chế tiếp xúc của người bệnh…
Bệnh nhân bệnh máu ác tính không điều trị các phương pháp trên:
Người bệnh có thể tiêm vaccine sau khi điều trị hóa chất nếu các chỉ số xét nghiệm ổn định. Với bệnh nhân Lơxêmi cấp dòng tủy nên tiêm sau khi bạch cầu trung tính hồi phục.
Với bệnh nhân Lơxêmi kinh dòng bạch cầu hạt, bệnh nhân tăng sinh tủy, đa u tuỷ xương, U lympho ác tính không điều trị Rituximab: khuyến cáo tiêm sớm hơn, bất kể khi nào có thể tiếp cận với vaccine nếu bệnh nhân không có các yếu tố chống chỉ định khác về mặt dị ứng và các xét nghiệm ổn định. Điều này cho thấy tính cấp thiết trong việc tiêm vaccine với bệnh nhân ung thư nói chung cũng như bệnh nhân mắc bệnh máu ác tính nói riêng.
Tuy nhiên, với một số nhóm bệnh rối loạn dòng lympho như CLL, U lympho không hodgkin tế bào B… phải điều trị Rituximab, để tiêm vaccine có hiệu quả sẽ phải có kế hoạch tiêm sau khi dừng điều trị Rituximab ít nhất 4-5 tháng và sau tiêm mũi 2 ít nhất 2 tuần mới điều trị Rituximab.
Với bệnh nhân mới chẩn đoán và bệnh nhân có kế hoạch ghép tế bào gốc nên hoàn thành tiêm 2 mũi vaccine trước khi điều trị/ghép tế bào gốc 2 tuần (nếu có thể).
Một số lưu ý khác:
Có một số trường hợp sau khi tiêm vaccine có biểu hiện tăng sinh lympho. Vì vậy, các bác sĩ cần xem xét kỹ để tránh nhầm lẫn giữa phản ứng phụ sau khi tiêm với biểu hiện bệnh tái phát (ở nhóm bệnh nhân tăng sinh lympho).
Thông thường khi tiêm vaccine ở tay nào thì hệ thống phản ứng hạch của phần cơ thể phía bên tay đó sẽ có phản ứng mạnh hơn. Các chuyên gia cũng khuyến cáo với ung thư tạng đặc như ung thư vú nên tiêm vaccine ở tay đối diện; Cần xem xét các xét nghiệm để đánh giá hạch đó là hạch tái phát hay hạch phản ứng sau tiêm vaccine.
Vaccine COVID-19 có hiệu quả với người bị bệnh máu không?
Việc tiêm vaccine cho bệnh nhân đã ghép tế bào gốc hoặc điều trị thuốc gây giảm tế bào, giảm miễn dịch thông thường sẽ không đạt được hiệu quả như người bình thường.
Có nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng so người bình thường, việc tiêm vaccine ở người bệnh máu ác tính sẽ tạo ra lượng kháng thể thấp hơn.
Tại Mỹ, các chuyên gia đã nghiên cứu việc sử dụng 3 loại vaccine là Pfizer, Moderna và Jonhson and Jonhson ở hầu hết các nhóm bệnh nhân bệnh máu ác tính ở các lứa tuổi, sử dụng các phương pháp điều trị khác nhau (từ ghép tế bào gốc, điều trị Car-T…), nhóm đã dừng điều trị và nhóm bệnh nhân mới. Nghiên cứu trên cho thấy việc tiêm vaccine vẫn giúp cho bệnh nhân có lượng kháng thể nhất định chống lại virus SARS-CoV-2 mặc dù hiệu quả có giảm.
Theo nghiên cứu mới được đưa ra bởi tạp chí ASCO, việc tiêm vaccine COVID-19 cho bệnh nhân bệnh máu ác tính có tính an toàn, chỉ có 25% bệnh nhân không sinh kháng thể. Như vậy là vẫn có 75% bệnh nhân có tạo ra kháng thể để chống lại COVID.
Người bị bệnh máu có nên tiêm vaccine COVID-19 hay không?
Câu trả lời chắc chắn là CÓ. Bởi vì người bị bệnh máu có nguy cơ gặp phải những diến biến nặng khi mắc COVID-19 do đặc điểm của bệnh là ảnh hưởng trực tiếp đến những tế bào sinh máu. Hơn nữa, trong quá trình điều trị ung thư máu phải sử dụng các loại thuốc, hóa chất và các phương pháp điều trị như ghép tế bào gốc có ảnh hưởng rất lớn, làm suy giảm hệ miễn dịch của bệnh nhân.
Chính vì thế, người bị bệnh máu, đặc biệt bệnh nhân ung thư máu là nhóm đối tượng cần được ưu tiên tiêm vaccine, tuy nhiên sẽ phải có những lưu ý. Theo nhiều nghiên cứu trên thế giới, vaccine COVID-19 an toàn với người bệnh ung thư máu.
Bộ Y tế
