Nhiều phóng viên chỉ chăm chăm đưa được thông tin nổi bật về một sự kiện vào trong tin và họ nghĩ rằng họ đã hoàn thành công việc. Có những biên tập viên “điểm danh” đầy đủ 5W+1H và tin tưởng họ không sót yếu tố nào. Có những bài phóng sự tả tình tả cảnh rất kỹ, văn vẻ cũng trau chuốt, nhưng vẫn không được coi là đạt yêu cầu. Tại sao vậy?

Trong cuốn “Cẩm nang viết tin” do Quỹ Tưởng niệm Báo chí Đông Dương phát hành, Peter Eng và Jeff Hodson, đã phân tích kỹ cách thức viết bài – dù là tin hay phóng sự – để đạt tiêu chuẩn là truyền đạt đầy đủ mọi thông tin đến độc giả. Đương nhiên là còn phải làm cho bài viết hay và hấp dẫn người đọc từ đầu đến cuối, nhất là với các bài phóng sự.

Tin thời sự và phóng sự

Có hai loại tin cơ bản: tin thời sự, đôi khi còn gọi là tin sốt dẻo, tin đang diễn biến, và phóng sự, đôi khi còn gọi là tin nhẹ.

Tin thời sự là về các sự kiện vừa xảy ra và cần thông báo ngay cho các độc giả. Có thể đây là một đám cháy lớn, một lời loan báo của chính phủ, một quyết định của tòa án, một người nổi tiếng vừa qua đời vì bệnh AIDS.

Phóng sự không nhất thiết là nói về các diễn biến vừa xảy ra. Phóng sự không những nhằm mục đích thông tin cho độc giả biết, mà còn gợi cho độc giả phải suy nghĩ nhiều về một tình huống hay một vấn đề nào đó. Hoặc phóng sự chỉ để giải trí mà thôi. 

Tin thời sự tường thuật các biến chuyển, sự kiện, còn phóng sự giải thích rõ thêm. Hầu hết các phóng sự là về những điều gợi sự chú ý tự nhiên của con người. Có thể đó là về một trào lưu xã hội, chẳng hạn như sự lây lan của bệnh AIDS tại Hà Nội, hoặc thân thế một người nào đó, chẳng hạn một bác sĩ dẫn đầu công cuộc phòng chống bệnh AIDS tại Hà Nội. Cũng có thể những điều này là về tâm tính của một người nào đó, hay cảm nghĩ về một nơi chốn.

Phóng sự đi sâu vào chi tiết hơn là các tin thời sự. Để viết một bài phóng sự, phóng viên có thể cần phải phỏng vấn và nghiên cứu trong nhiều ngày. 

Mở đề và thân bài
 
Tất cả mọi bài viết đều có hai phần chính. Phần đầu là để giới thiệu, đôi khi gọi là mở đề. Phần còn lại gọi là thân bài. Hầu hết các bài viết là về một chủ đề chính. Cả phần mở đề lẫn thân bài đều nên theo sát chủ đề đó.

Trong một bản tin thời sự, đoạn mở đề thông thường chỉ có một câu. Câu này cho chúng ta biết tin đó là về những gì, và chứa đựng những điểm quan trọng nhất. Mở đề hay cần hấp dẫn ngay được sự chú ý của độc giả và kích thích họ đọc tiếp phần còn lại.

Thân bài chứa đựng các yếu tố giải thích cho phần mở đề. Gồm có các chi tiết, trích dẫn và bối cảnh đưa đến diễn biến được tường thuật. Tin tức quan trọng nhất đi đầu, tiếp đến là các tin kém quan trọng hơn.

Phóng sự có tính cách uyển chuyển hơn. Có nhiều cách viết. Phóng sự thường là những bài không cần gấp, vì vậy độc giả không cần phải biết ngay tin quan trọng nhất của bài viết. Mở đề có thể mô tả về một người hay một địa điểm nào đó, hoặc về các tin tức khác nhằm gợi sự tò mò của độc giả. Nhưng đến khoảng đoạn thứ 6 của bài thì bạn phải cho độc giả biết điểm chính của câu chuyện là gì.

Hãy để ý rằng đầu bài, đoạn giữa và kết cục của câu chuyện đã được định trước và kết hợp lại với nhau. Đồng thời, bạn hãy để ý về cách dùng lời trích dẫn và cách mô tả.

Năm chữ W và một chữ H
 
Tất cả mọi bài viết đều phải trình bày đầy đủ về các điễm then chốt. Những điểm này thường được gọi trong tiếng Anh là năm chữ W và một chữ H:
Who (ai) – Trong tin này có những ai?
What (chuyện gì): – Sự kiện quan trọng hay đáng lưu ý gì đã xảy ra?
Where (ở đâu) – Tin này xảy ra ở đâu?
When (khi nào) – Chuyện xảy ra vào lúc nào?
Why (tại sao) – Tại sao lại xảy ra sự kiện đó?
How (như thế nào) – Chuyện xảy ra như thế nào?

Đây là các câu hỏi tất cả mọi người đều muốn hỏi khi họ muốn biết rõ thêm về một sự kiện nào đó vừa xảy ra. Một bài không thể được coi là đầy đủ nếu không ít nhất trả lời được năm chữ W và một chữ H. Ngay cả các phóng viên giàu kinh nghiệm cũng kiểm lại xem họ đã dùng đủ những chữ này hay chưa trước khi nộp bài.

Trong các tin thời sự, các câu trả lời cho năm chữ W và một chữ H thường được đặt lên đầu.

Cũng quan trọng không kém năm chữ W và một chữ H là ‘Vì sao?’ Bạn cho độc giả biết tin tức, nhưng họ cũng muốn biết: tại sao họ lại phải để ý đến tin này? Tại sao họ lại phải đọc tin đó? Công việc của bạn không những là cho độc giả biết tin, mà còn là giải thích cho họ tầm quan trọng của tin đó nữa. Nhiều khi các phóng viên tường thuật về diễn biến mới nhất của một vấn đề chính trị phức tạp nhưng không giải thích về tầm quan trọng của sự kiện đó. Hoặc họ viết các thông tin chứa đầy những lời buộc tội lẫn nhau của các phe phái nhưng không giải thích tại sao cuộc tranh cãi đó quan trọng.

Trong mọi tin, hãy tự hỏi:
– Cái gì quan trọng ở đây, ngoài những lời lẽ và hành động?
– Diễn biến này ảnh hưởng ra sao đến đời sống của người đọc?

Nếu bạn không tìm ra câu trả lời về điểm tại sao các độc giả lại nên lưu ý đến tin này thì có lẽ tin đó không đáng tường thuật.

Toàn cảnh và bối cảnh

Đừng quên rằng độc giả của bạn thường quan tâm đến các dữ kiện khác nữa để hiểu về biến chuyển sự kiện mới mà bạn tường thuật. Trong bài viết, bạn nên tóm lược toàn cảnh và bối cảnh của câu truyện. Toàn cảnh có nghĩa là tình hình chung hiện tại có liên quan đến diễn biến sự kiện mới này. 

Bối cảnh có nghĩa là những gì xảy ra trong quá khứ có liên quan đến diễn biến sự kiện này.

Mở đầu và kết bài

Đối với một tin tức, thông tin quan trọng nhất bao giờ cũng được đưa lên đầu – điều này ai cũng biết rồi. Vậy đối với một bài chuyên sâu (feature) thì nên viết theo kiểu gì để hấp dẫn độc giả từ đầu tới cuối, thậm chí có ấn tượng tốt với bài viết và tác giả để còn… ngóng đọc những bài sau? Trước hết hãy tìm hiểu cách viết mở đầu và kết thúc.

Không ít bài nêu lên một chủ đề gây chú ý nhưng phần mở đầu quá tầm thường, đồng nghĩa với khả năng mất một số bạn đọc hoặc khiến họ có ấn tượng không hay. Trong khi đó, có nhiều trường hợp phóng viên viết được phần mở đầu rất tốt, cách dẫn giải câu chuyện cũng rất logic nhưng đến phần kết lại hụt hẫng, thậm chí cụt. 

Nhiều người cho rằng ai viết văn hay thì làm báo giỏi. Điều này chưa chắc nếu phong cách viết văn được “bê” nguyên xi vào trong báo. Nhiều nhà văn quen với kiểu tả tình tả cảnh, trong khi báo chí đòi hỏi đề cập trực tiếp vào vấn đề. Nhưng nếu nhà báo chỉ thuần túy phát hiện thông tin giỏi mà không biết đặt vấn đề, không biết dẫn dắt người đọc đi đến hết câu chuyện thì cũng không đạt được mục đích của mình. 

Mở đầu hay không phải chuyện đơn giản nhưng ít ra nó còn được chú ý nhiều, chứ phần kết thì nhiều khi bị coi nhẹ. Thực ra, mở đầu và kết bài đều có ý nghĩa lớn. Mở bài tốt giúp cho người đọc thấy quan tâm hơn đến bài vào và tiếp tục tìm hiểu nó, một câu kết hay sẽ khiến độc giả có cảm tưởng về một bài viết “hoàn thiện”. 

Giảng viên Fabienne Gérault thuộc Đại học Báo chí Lille của Pháp đưa ra một số gợi ý sau:

Mở đầu

Đây không phải là một đoạn mở đầu dài dòng giới thiệu sự việc, nhân vật, hay vấn đề, mà là ngược lại. “Catch phrase”: nó phải tóm được độc giả! Đây là một trong những đoạn khó viết nhất trong một bài báo. Nhưng không phải bao giờ phóng viên cũng có cảm hứng khi đặt bút viết. Chính vì thế phải đặt ra câu hỏi: làm thế nào thu hút được người đọc? Làm thế nào để đưa ra “cú đấm quyết định” cho bài báo của mình?

Đanh thép, cô đọng, nhịp nhàng, đó nhất thiết phải là một câu ngắn. Các từ ngữ đi thẳng vào vấn đề, sao cho độc giả hiểu ngay chủ đề của bài báo. Mở đầu phải độc lập với các tít, sapô và viết một cách tự do. Đây là một mẹo viết thu hút sự quan tâm chú ý của độc giả. Đây là sản phẩm của trí tưởng tượng sáng tạo của mỗi người.

Sau đây là một số cách viết phổ biến:
– một bức ảnh: định vị sự việc bằng một miêu tả. Độc giả cần được “nhìn thấy”.
– một trích dẫn: thích hợp khi một hoặc nhiều người được phỏng vấn.
– một câu chuyện: một giai thoại, miễn là có ý nghĩa. Độc giả rất thích.
– một công thức quen thuộc: có liên quan đến chủ đề.
– đổi hướng công thức: thay đổi một từ và dùng một câu nổi tiếng.
– một hình ảnh: hình ảnh này sẽ là biểu tượng của bài.
– một châm ngôn: có thể tự nghĩ ra hoặc lấy trong dân gian.
– một nghịch lý: đề cập tới chủ đề bằng cách không ai ngờ tới.
– một điều kỳ cục: gợi sự tò mò bằng một hình ảnh, một sự việc bất bình thường hoặc lạ.
– một khẳng định: phải có ý nghĩa hoặc bất ngờ.
– một câu hỏi: không nên lạm dụng và đưa ngay ra câu trả lời.
– một sự tương tự: liên tưởng tới một hình ảnh hoặc kỷ niệm của độc giả.
– một sự mỉa mai, một câu khác thường, một câu chơi chữ…

Trong một tờ báo cần có những mở đầu khác nhau. Nhà báo cần đổi mới. Với loại bài tin tức dạng hàng ngày thì chỉ cần đưa ra sự việc và thông điệp chủ yếu có tính thời sự.

Kết bài
 
Làm thế nào để độc giả có ấn tượng tốt về bài báo? Phần kết của bài không phải là:
– nơi chúng ta vội vã lướt qua những gì chưa nói trong bài.
– một bài học đạo đức (không nên thêm mắm muối vào bài báo).
– một kết luận của bài văn nghị luận có tính tóm tắt hay tổng hợp.
– một lời chào: đừng viết “phần tiếp theo ở số báo sau…”. Một bài báo là một tác phẩm hoàn chỉnh.

Không nhất thiết phải có kết luận đối với các bài mang tính thông tin thuần túy, các phỏng vấn (trừ phi chọn được câu hỏi cuối cùng thật hay). Ngược lại, tường thuật và bình luận bắt buộc phải có kết. 

Yêu cầu cũng giống như với phần mở đầu. Mạnh mẽ, dứt khoát, kết luận phải dùng câu ngắn, hình tượng, độc đáo. Nó đem lại cảm tưởng cuối cùng. Thông thường, trước phần kết có hai hoặc ba câu, cũng ngắn, chuẩn bị cho “kết luận của kết luận”. Đôi khi chỉ cần một hay hai chữ là đủ. 

Kết bài giúp cho người biên tập:
– mở ra góc độ mà anh ta đã đóng lại tối đa ở ngay đầu bài báo. Vì vậy nó gợi sự quan tâm, tò mò, đặt câu hỏi và mở ra triển vọng.
– đóng góc độ lại, bằng cách quay lại với thông điệp cốt lõi (khóa cái khóa lại).

Một mẹo hay: câu cuối cùng dùng lại các từ của tít hoặc ít nhất là một số từ./.

Nguồn: Vietnam Journalism