Sốt bại liệt hay còn gọi là bại liệt (polio) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do poliovirus gây ra, có khả năng tấn công hệ thần kinh trung ương, làm tổn thương tủy sống và dẫn đến liệt vĩnh viễn. Poliovirus chủ yếu lây qua đường phân miệng, đặc biệt ở môi trường có điều kiện vệ sinh kém, mật độ dân cư cao, trẻ nhỏ chưa được tiêm vắc xin đầy đủ.
Nhờ triển khai chương trình Tiêm chủng Mở rộng toàn cầu từ năm 1988, số ca mắc bại liệt đã giảm hơn 99%. Tại Việt Nam, bệnh bại liệt đã được loại trừ từ năm 2000. Tuy nhiên, Bộ Y tế và Tổ chức Y tế Thế giới vẫn duy trì cảnh báo nguy cơ tái bùng phát nếu tỷ lệ tiêm chủng sụt giảm.
Theo Bộ Y tế, vào cuối 8/2025 Lào phát hiện ca bại liệt biến đổi gene type 1 đầu tiên ở Xonabouly- Savannakhet, một tỉnh cách biên giới Quảng Trị chỉ khoảng hơn 100km, đến đầu tháng 10 ghi nhận thêm hai trường hợp dương tính trong nhóm trẻ khỏe mạnh. Ngày 17/10/2025 nước này chính thức công bố dịch bại liệt toàn quốc. Trong khi mỗi năm có hàng triệu lượt người qua lại biên giới Việt – Lào để giao thương, du lịch, lao động. “Bối cảnh ấy dẫn tới nguy cơ vi rút xâm nhập vào Việt Nam, nhất là khi tỉ lệ tiêm chủng phòng bại liệt những năm gần đây chưa đạt mức kỳ vọng. Năm 2024, tỉ lệ bOPV (Vắc xin bại liệt dạng uống) mới đạt 73%, đạt 86%, thấp hơn nhiều so với mục tiêu 95%” (Vũ Hương, chuyên gia của Tổ chức Y tế thế giới).
Trẻ em cần được tiêm đầy đủ vắc xin bất hoạt (IPV) hoặc vắc xin sống giảm độc lực (OPV) theo đúng lịch để hình thành miễn dịch cộng đồng và ngăn chặn nguy cơ lây lan virus trở lại. WHO khẳng định tiêm vắc xin là biện pháp duy nhất hiệu quả để phòng bệnh bại liệt và duy trì thành quả thanh toán bệnh lâu dài.
Ai có nguy cơ mắc sốt bại liệt ? Bất kỳ ai chưa có miễn dịch với virus bại liệt đều có nguy cơ mắc sốt bại liệt, nhưng dễ tổn thương nhất là trẻ em dưới 5 tuổi, đặc biệt nếu chưa được tiêm vắc xin đầy đủ. Trong môi trường có điều kiện vệ sinh kém hoặc đang xảy ra dịch lưu hành, nguy cơ này càng tăng cao.
Người lớn chưa từng chủng ngừa vắc xin có thành phần bại liệt trước đây hoặc có hệ miễn dịch suy giảm cũng không loại trừ khỏi nhóm nguy cơ. Việc không tiêm chủng hoặc tiêm không đúng lịch sẽ khiến cơ thể không có đủ kháng thể để chống lại virus khi phơi nhiễm, từ đó dễ dẫn đến mắc bệnh và lây lan trong cộng đồng.
Dấu hiệu của bệnh sốt bại liệt
Theo Bộ Y tế, phần lớn những người nhiễm virus bại liệt sẽ không có các triệu chứng rõ rệt, hoặc triệu chứng không rõ ràng và dễ gây nhầm lẫn với các bệnh khác – nhất là bệnh cúm, do đó, các chuyên gia khuyến cáo người dân cần chú ý tới những thay đổi của cơ thể để kịp thời phát hiện những biểu hiện lâm sàng của bệnh bại liệt bao gồm:
Chẩn đoán xác định: Lấy mẫu phân, dịch họng, dịch não tủy trong vòng 14 ngày đầu khi có triệu chứng để phân lập virus Polio.
Điều trị
Hiện chưa có thuốc đặc hiệu điều trị khỏi bệnh bại liệt. Mọi can thiệp y tế hiện nay đều nhằm giảm nhẹ triệu chứng, hỗ trợ phục hồi và phòng ngừa di chứng thần kinh.
Phòng bệnh
1. Vắc xin phòng ngừa
Tiêm vắc xin là biện pháp hiệu quả hàng đầu trong việc phòng ngừa sốt bại liệt. Trẻ cần được tiêm đúng lịch các loại vắc xin bại liệt theo chương trình Tiêm chủng Mở rộng hoặc tiêm dịch vụ, bao gồm vắc xin bất hoạt đường tiêm (IPV) và vắc xin sống giảm độc lực dạng uống (OPV).
Vắc xin giúp cơ thể tạo miễn dịch đặc hiệu, ngăn ngừa virus xâm nhập và phát triển trong hệ thần kinh. Duy trì tỷ lệ tiêm chủng cao là yếu tố then chốt để bảo vệ cộng đồng và phòng ngừa nguy cơ tái bùng phát bệnh.
2. Vệ sinh cá nhân và môi trường sống
Virus bại liệt có thể tồn tại trong phân người nhiễm và lây truyền qua đường phân miệng, đặc biệt tại các khu vực có điều kiện vệ sinh kém. Do đó, cần rửa tay sạch bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn và khi chăm sóc trẻ nhỏ.
Đồng thời, cần đảm bảo sử dụng nguồn nước sạch, xử lý phân đúng cách và giữ vệ sinh thực phẩm để hạn chế nguy cơ tiếp xúc với nguồn lây nhiễm. Việc nâng cao ý thức vệ sinh cá nhân và cộng đồng là biện pháp hỗ trợ thiết yếu bên cạnh tiêm chủng để kiểm soát sốt bại liệt một cách hiệu quả./.
Bs. Dương Quốc Hiền – Khoa Nhiễm – BV Đa Khoa An Giang
